De digitale kloof: kunnen en moeten we er iets aan doen?

De digitale kloof, ook bekend als ‘the digital divide’, is een fenomeen dat verschillende betekenissen heeft. Je kan het bijvoorbeeld zien als de tegenstelling tussen mensen met en zonder internet, of die tussen mensen die wel een computer gebruiken en zij die dat niet doen. Anderzijds is een binaire opdeling van de bevolking niet altijd mogelijk. De Brit Neil Selwyn verwees bijvoorbeeld in een van zijn publicaties naar mensen die wel toegang hebben tot het internet, maar er geen gebruik van kunnen maken. Enerzijds hebben zulke mensen de technologieën binnen bereik en willen ze deze gebruiken, anderzijds gebruiken ze de technologieën niet altijd ‘even goed’. Dit om aan te tonen dat de de definitie van deze kloof al een discussie op zich waard is.

De vraag die we ons als medialiefhebbers ook kunnen – en moeten – stellen, is of technologie een objectieve noodzaak voor iedereen is of een hulpmiddel om je leven op je eigen manier te leven – en in die zin een persoonlijke keuze. Ook al lijken we gevangen in een stroom waarin het normaal wordt dat de wereld digitaliseert, toch zijn er mensen die ver van deze evolutie weg staan en daar geen probleem mee hebben. De vraag is dan hoe we deze ‘kloof’ aan moeten pakken.

Complexe kwestie

Eerst kijken we naar mogelijke oorzaken van de digitale kloof. Als er een kloof is, hoe ontstaat deze dan? De Nederlander Jan A.G.M. van Dijk somde in 2005 factoren op die het gebruik van digitale platformen (waaronder digitale media) kunnen beïnvloeden, zowel in positieve als negatieve zin:

  • tijd (voor verschillende activiteiten in je leven);
  • bezittingen (niet alleen ICT-benodigdheden en -diensten, maar ook bijvoorbeeld geld);
  • vaardigheden en kennis (niet alleen ICT-vaardigheden en -kennis, maar ook bijvoorbeeld sociale intelligentie);
  • netwerken en relaties waar je deel van uitmaakt (thuis, op het werk, in andere groepen);
  • culturele bagage (waaronder diploma’s).

Lina Van Aerschot van de universiteit van Tampere, Finland, en Niki Rodousakis van het ICCR (Interdisciplinary Centre for Comparative Research in the Social Sciences) in Wenen, Oostenrijk, onderzochten rond de jaarwisseling 2006-2007 de link tussen socio-economische achtergrond en internetgebruik. Volgens hen waren de leeftijd, scholingsgraad en (belangrijkste) job de belangrijkste factoren die beïnvloeden of iemand al dan niet vertrouwd is met het internet. 65 procent van de ondervraagden beweerde het internet niet nodig te hebben, terwijl amper 39 procent internet te duur vond. De inkomensgraad heeft dus ook degelijk invloed op de digitale positie van een persoon, maar minder dan zelfs de onderzoekers zelf verwacht hadden. Dat is inderdaad een opvallende conclusie in die zin dat je verwacht dat de kostprijs van alle technologieën voor mensen met een lager inkomen een drempel is. In dit tijdperk zijn het trouwens niet alleen computers, maar ook smartphones en tablets die toegang bieden tot de digitale wereld.

De algemene conclusie van Van Aerschot en Rodousakis is echter een combinatie van geld en motivatie: mensen uit een socio-economisch lagere groep die het internet niet gebruikten, zouden ook de motivatie niet hebben om zich te ‘bekeren’ tot de digitale wereld. Het gaat dus niet om mensen die zoveel geld hebben dat ze zich alles kunnen permitteren, al is daarmee niet gezegd dat deze mensen helemaal geen geld hebben om internettoegang te betalen. Van Aerschot en Rodousakis onderscheiden elders in hun onderzoek het gebrek aan:

  • motivatie en interesse;
  • vaardigheden en kennis;
  • financiële middelen;
  • bewustmaking over het bestaan van e-services en de mogelijkheden van het internet.

Merk op hoe in dit onderzoek de nadruk gedeeltelijk op de mogelijkheid ligt om de digitale en niet-digitale wereld met elkaar te vergelijken. In het onderzoek van van Dijk werd dit niet vermeld, maar werd wel aandacht besteed aan de aanwezigheid in het sociale leven en de culturele achtergrond van een persoon. De nuance van Van Aerschot en Rodousakis is echter niet helemaal van toepassing op de nieuwe media. Het kan namelijk niet moeilijk zijn om het bestaan van e-media te promoten; ouderen zullen bijvoorbeeld wel beseffen dat kranten ook online te lezen zijn en artikels op websites nog vaak gratis zijn. Specifiek voor oudere generaties zijn net de andere factoren een ‘onoverkomelijke’ drempel: ze weten niet hoe ze nieuwe media kunnen bereiken en/of ze vragen zich af waarom ze dat moeten. Er zijn trouwens toch nog oude media en die kennen ze zo goed.

Probleem of geen probleem: dat is de vraag

Je kan het probleem van de digitale kloof vanuit twee verschillende invalshoeken bekijken. De eerste daarvan is om de aangevoelde achterstand weg te werken. Van Aerschot en Rodousakis pleitten bijvoorbeeld doeltreffendere maatregelen om de digitale wereld bekender en toegankelijker te maken. Mensen uit de socio-economisch lagere groepen moeten gesubsidieerde of gratis oefensessies kunnen volgen. Daarnaast dachten de onderzoekers ook aan informatiecampagnes, subsidies voor internetgebruik en derden die bijstand leveren.

Een voorbeeld van zulke initiatieven op eigen bodem is Start2Surf, een project waarmee de federale overheid in 2009-2010 het computer- en internetgebruik bij de Belgische burger probeerde te verhogen. Er bestonden vier interessant geprijsde computerpakketten: met een nettop, een desktop, een netbook en een laptop. Elk basispakket bestond uit een pc, kantoor- en beveiligingssoftware, een breedbandinternetabonnement van een jaar, een computer- en internetopleiding en een kaartlezer. Momenteel bestaat van dit project alleen nog de tak Start2Surf PC Bonus. In dit project kunnen werkgevers hun werknemers met een bescheiden inkomen stimuleren een computerpakket te kopen door (deels) tussen te komen in de kosten. Het bedrag dat de werkgever betaalt – maximaal 760 euro (inclusief btw) – is voor de werknemer fiscaal vrijgesteld.

Anderzijds moeten we nogmaals verwijzen naar het gebrek aan motivatie bij niet-gebruikers. Kunnen we mensen verplichten om in sterke mate digitaal te leven? Selwyn vindt het alvast een beter idee om de kwestie aan de wortels aan te pakken: niet op maatschappelijk vlak, maar bij de individuën zelf. Hij beschouwt het als een persoonlijke keuze dat bepaalde mensen geen computer gebruiken. Zulke personen hebben vaak iemand anders die hen helpt wanneer ze het internet nodig hebben of nuttig vinden. Dat betekent dat ze die ‘tussenpersoon’ gebruiken om hun leven te leiden en niet het internet op zich.

Het is gevaarlijk om appelen met peren te vergelijken, maar mensen verplichten om op de digitale sneltrein te stappen lijkt hetzelfde als werknemers verplichten om met een bepaald vervoermiddel naar hun werk te gaan. De digitale kloof is er dan misschien wel, maar dat hoeft geen bron voor stigma’s of neerkijkend gedrag te zijn. Sommigen willen het nu eenmaal zo en zien het nut niet in om hun hele leven digitaal te leven. En dat is misschien ook een goed standpunt voor mediabedrijven: promoot digitale versies en platforms gerust, maar denk eraan dat een aanzienlijke groep deze (nog) niet gebruikt. Je kan bijvoorbeeld als krantenbedrijf zowel digitale als papieren versies aanbieden, om beide doelgroepen eenvoudig te blijven bereiken. Hoe je dat doeltreffend doet, en dan denk ik vooral aan het financiële plaatje, dat is misschien wel het thema’s van een van de volgende blogposts.

Bronnen

  • Selwyn, N. (2006). Digital division or digital decision? A study of non-users and low users of computers. Poetics, 34 (4/5), 273-292.
  • Van Aerschot, L., & Rodousakis, N. (2008). The link between socio-economic background and Internet use: barriers faced by low socio-economic status groups and possible solutions. Innovation: The European Journal Of Social Sciences,21(4), 317-351. doi:10.1080/13511610802576927
  • van Dijk, J. (2005). The Deepening Divide: Inequality in the Information Society. London: Sage
  • http://www.fedict.belgium.be/nl/over_fedict/realisaties/Start2Surf.jsp
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s